Hai chữ trầu cau đã rất quen thuộc với người Việt cả nước. Trầu cau đã trở thành tín hiệu “song hỷ” trong mỗi cuộc hôn nhân.
Đĩa trầu cau không thể thiếu trên bàn thờ ngày giỗ tết. Trên bàn thờ tang lễ, có đĩa trầu cau, lại có quả trứng, nhắc nhở thuở âm dương giao hoà và sự kiện sinh nở.

Trên khắp các địa phương thôn quê, thành thị đều có bóng dáng cây cau. TPHCM có Mười tám thôn Vườn Trầu.

Truyện cổ có chuyện “Trầu Cau” kể chuyện hai anh em sinh đôi, tên là Tân và Lang. Chàng Tân lấy nàng Lưu. Do Tân và Lang sinh đôi nên nàng Lưu có lần nhầm lẫn. Người em là Lang bỏ đi ra bờ sông xa biến thành cây cau. Người anh là Tân đi tìm em, đến đó, thương em trở thành hòn đá vôi. Nàng Lưu đi tìm hai người, đến đó, thương hai anh em biến thành cây trầu quấn lấy tảng đá và cây cau.

Thương nhau cau sáu bổ ba. Cau trầu vôi quyện nhau thành màu đỏ thắm. Lại có câu đồng dao: Con mèo mà trèo cây cau / Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà / Chú chuột đi chợ đồng xa / Mua mắm mua muối giỗ cha chú mèo.

“Trầu Cau” trở thành một ẩn dụ, một biểu tượng, một nguyên mẫu, mang theo một giá trị nào đó trong minh triết Việt, trong tâm hồn Việt. Đã tưởng những giá trị đó chìm dần trong quên lãng. May thay, bắt đầu từ năm 1989 ra đời cuốn sách “Trầu Cau Việt Điện Thư” của tác giả Nguyễn Ngọc Chương (1920-2008) bắt đầu phát hiện những mật mã của “Trầu Cau”.

Hai mươi năm sau, năm 2009, ra đời cuốn sách thứ hai “Trầu Cau Nhất Nguyên Thư” cũng của Nguyễn Ngọc Chương sau khi ông qua đời một năm. Mật mã “Trầu Cau” được khám phá dưới các góc độ triết lý, địa lý, lịch sử và đạo lý mang theo dấu ấn Việt, vừa hiện thực vừa kỳ bí.

Truyện “Trầu Cau” trước hết là chuyện hôn nhân, vừa là lịch sử, vừa là đạo lý. Về lịch sử truyện “Trầu Cau” là cuộc từ giã thời kỳ hôn nhân sóng ba để đi đến hôn nhân sóng đôi.

Về đạo lý là sự chung thuỷ, thể hiện nguyên lý Nguyên nhất (từ cái “Một, trở về với cái Một”). Dẫn lễ trầu cau là thề, nguyền chung thuỷ như ba người trong “Trầu Cau” cùng sống, cùng chết.

Chia trầu là để báo hỷ, cầu người quan sát và chứng kiến đường đi của đôi lứa.

Dẫn lễ ăn hỏi có 100 quả cau, là nhắc lại 100 trứng thời vua Hùng. Cau trầu là Lạc Long Quân và Âu Cơ. Cây cau là cây thẳng đứng đo bóng mặt trời, mặt trăng, cây Vũ trụ.

Con mèo là mặt trời. Con chuột ở hang, trong lòng đất, là mặt trăng. Câu đồng dao nói đến âm dương xoay quanh cái nguyên nhất là cây Vũ trụ. “Tín hiệu giỗ là hết sức quan trọng trong kịch bản”. Làm giỗ là trở về với quá khứ để biết đến tương lai.

Cây cau thẳng đứng có trục thẳng đứng. Tập hợp của các đốt thể hiện sự nối tiếp vĩnh cửu. “Đồng xa”, đi theo một mặt phẳng vuông góc với cột cây thẳng đứng, với phương hướng và khoảng cách không xác định. Một không gian hình cầu vô tận. Thân cau có nhiều đốt, như cuộc sống có cái nguyên chất và những cái nhiều là những đốt, những phân đoạn ngắn.

Ở Việt Nam, cây mía có đốt hiện diện bên bàn thờ tổ tiên trong ngày Tết. Cây mía nhất thiết có mặt trong lễ cưới của đồng bào Mường, cây phải có gốc và có ngọn với cụm lá xanh tươi và cây ấy là tín hiệu ngọt ngào, hỷ tín…

Cấu trúc cây cau là cấu trúc của chùa Một Cột. Phật đã sinh, đã hoá dưới gốc cây Sala, ta gọi là cây bồ đề. Sala tiếng Khơme là cây cau. Tác giả cứ thế mà khám phá rộng ra về mặt ngôn ngữ và kiến trúc, tên cau biến âm và hình ảnh cau đa dạng trên khắp thế giới. Ở Indonesia, dri có nghĩa là đốt (hình ảnh cây cau) và có nghĩa là thị tộc.

Nguyễn Ngọc Chương nguyên là cán bộ bảo tàng. Ông đã để trọn vẹn quãng đời nghỉ hưu của ông để khám phá mật mã “Trầu Cau”. Gỗ đá với ông  không câm lặng, nó có tiếng nói riêng của nó (Đỗ Lai Thuý giới thiệu). Mật mã mang cái bí ẩn càng làm tâm hồn lắng đọng, sâu thẳm. Mọi triết thuyết đều được viết thành sách.

Triết thuyết của Việt Nam nói bằng các tín hiệu, có những tín hiệu mật mã, nên thường bị ngộ nhận, có khi coi là không có triết lý. Không có triết lý sao có lẽ sống, nhân sinh quan, hướng đi, trong cái mênh mông của thời gian?

Nói bằng biểu tượng là bước đi ban đầu, trên cơ sở đó mà về sau viết thành sách. Biểu tượng thì giấu kín, âm thầm sâu lắng, phong phú, tình cảm, súc tích mà chữ viết đã tước đi nhiều vẻ.

                                                                                        Nhà văn Xuân Cang

                                                                                                                 Nguồn laodong.com.vn